سایت خبری تحلیلی کلمهhidden pichidden pichidden pichidden pichidden pic

بسترهای برسازنده دانش فقه (۷)

چکیده :در عصر خلفای راشدین در بخش قانون گذاری با دو الگو روبرو هستیم، قرآن و سنت نبوی. این دو الگو مبنای بیعت امت با حاکم بودند. اما در عین حال جامعه دست خلیفه را در قانون گذاری مبتنی بر عرف امور مستحدثه باز می گذارد. لذا اولین قانون های متفاوت از عصر نبی در زمان خلافت عمر...


محمد عثمانی

با فوت پیامبر، جامعه تداوم مسیر را بر بنیاد عرف در پیش بردند. یعنی نزاع میان توصیه نبی و فهم عامه، از امر جانشینی، با غلبه فهم عامه ادامه یافت. بواقع چرایی غلبه فهم عامه در تداوم خلافت خود سوال مهمی است که باید با توجه به داده های تاریخی مورد کنکاش قرار بگیرد. پاسخ به این چرایی در این نوشته جایی ندارد؛ چرا که از دامنه موضوع خارج است. عصر خلفای راشدین را باید تحت تاثیر الگوهای برساخته سیاسی پیامبر به حساب آورد. وجود انصار و مهاجر همنشین پیامبر که از نزدیک با سنت او علقه روحی داشتند؛ امکان خروج بر مسیر نبوی ممکن نبود. لذا در تاریخ می خوانیم که مشاوران خلیفه دوم چگونه او را در اتخاذ تصمیم بر سنت نبوی همیاری می کردند. اما در این فرآیند خروج از سنت تداوم یافته توسط دو خلیفه، در عصر خلافت عثمان، باعث بحرانی بزرگ در جامعه اسلامی شد.

در عصر خلفای راشدین در بخش قانون گذاری با دو الگو روبرو هستیم، قرآن و سنت نبوی. این دو الگو مبنای بیعت امت با حاکم بودند. اما در عین حال جامعه دست خلیفه را در قانون گذاری مبتنی بر عرف امور مستحدثه باز می گذارد. لذا اولین قانون های متفاوت از عصر نبی در زمان خلافت عمر رخداد. البته این تقنین با توجه به مسائل اجتماعی و تحولات جدیدی که در جهان اسلام در حال نمود بود، صادر می شد. در زمان خلیفه دوم، اسلام از دامنه سرزمینی شبه جزیره حجاز خارج می شود. سرزمین های جدید فتح می شود. گروه های جدیدی از مردم که از سرزمین های دیگر و غیر عرب بودند به اسلام روی می آوردند. افراد زیادی از مسلمانان قدیمی در قالب ماموریت های حکومتی به سرزمین های تازه فتح شده می رفتند و یا در جهاد بودند. بی خبری خانواده ها و اخبار گاها ناصحیح از مرگ افراد به خانواده ها، تبعات اجتماعی چون ازدواج های موقت، فرزند آوری و …را به همراه داشت. یا افراد بسیاری برای موسم حج از سرزمین های دور می آمدند و چون تازه مسلمان بودند، تمام آموزه های عبادی را به طور صحیح انجام نمی دادند، به طور مثال طواف نساء را فراموش می کردند. مسائل شرعی عبادی در کنار تبعات اجتماعی افراد از خانواده در عصر جهاد، حکومت را با بحران هایی روبرو کرده بود. از این رو خلیفه دو متعه حلال از جانب پیامبر در دوره خود و در نتیجه بحران های اجتماعی ناشی از آن، حرام اعلام کرد.

همچنین در این دوره در نتیجه فتح ایران بسیاری از امور چون ضرب سکه، خرید و فروش، تنظیم بازار، مکیال، خزانه و مالیات های حکومت با توجه به شرایط جدید، شکل قانونی متناسب با عرف یافت. البته لازم به توضیح است که این امور تقنینی در چارچوب مرجعی حاکم بر ذهنت عمومی صورت می گرفت. این چارچوب از سه ضلع قرآن، سنت و عرف جامعه ترکیب می شد. عرف موضوع و مسئله را شکل می داد، آن گاه با توجه به مبانی قرآنی و الگوی حکومتی و قانونگذاری نبوی و نیز عرف جامعه، حکمی بایسته برای آن اتخاذ می شد. در کتب تاریخی به روشنی این امر نمود یافته که خلیفه در تقنین امور مستحدثه با مشورت و همفکری با بزرگان صحابه آن را به پیش می برد. این رویکرد خلیفه منجر به شکل گیری افراد حل و عقد یا نخبگان تاثیرگذار اجتماعی شد. افرادی که مقبولیت عمومی از لحاظ علم و درایت دارند و طرف مشورت از برای نفع عمومی قرار می گیرند. برای درک بهتر مسئله که چگونه عرف جامعه در تغییر قانون یا برسازد قانونی جدید می تواند نقش داشته باشد، می توان به عصر حکومت علی (ع) باز گردیم. امام علی با تغییر مقر حکومتی خود از مدینه به کوفه، شهری جدید با بافت اجتماعی و محیط طبیعی متفاوت روبرو می شود. در این زمان علی ( ع) با توجه به این شرایط قوانین جدیدی برای جامعه تقنین کرد که از جمله آن تعیین مالیات زکات بر اسب به جای شتر بود. کوفه سرزمینی جلگه ای و متفاوت از محیط مکه و مدینه بود. مرکب مردم در کوبه بیشتر اسب بود، در حالی که در مکه و مدینه متناسب با محیط جغرافیایی شتر بود. از این رو با تغییر محیط جغرافیایی و متناسب با عرف جامعه امام علی بر اسب به جای شتر مالیات وضع کرد.

به طور کلی می توان نتیجه گرفت که در عصر خلافت راشدین، امر قانون گذاری برپایه سه ضلع قرآن، سنت نبوی و عرف جامعه صورت می گرفت. عرف نقشی همتراز با دو ضلع دیگر بازی می کرد و جامعه مسلمانان نیز در این قانون گذاری همجوار و همراه بودند.

منبع: کتابخانه و مرکز اسناد قلم



Deprecated: پروندهٔ پوسته بدون comments.php از نگارش 3.0.0 که جایگزینی در دسترس نداردمنسوخ شده است. لطفاً یک قالب comments.php در پوستهٔ خود قرار دهید. in /var/www/html/kaleme.com/wp-includes/functions.php on line 6031

دیدگاه‌ها بسته شده‌اند.