داستان فرش‌بافان کردستان و وعده‌های بی‌حاصل مسئولان به ایشان
چکیده :علی‌رغم تمام وعده های اعلام شده قدمی برای نجات این هنر و صنعت ارزشمند که زمانی کردستان به آن افتخار می کرد برداشته نشده است و اگر هم قدمی برداشته شده در همان لحظه تصمیم اولیه ناتمام مانده و فرش کردستان غریب و بی کس روزهای بی مهری متولیان را به چشم خود می بیند و با گذشت زمان نیز از بین می رود....
صنعت فرش دستباف کردستان که به گفته کارشناسان قدمتی بیش از 400 سال دارد این روزها غریب و مهجور مانده و کم کم این هنر زیبای اصیل و مخلوق انگشتان گره زن نقش و نگارهای دلربا و سحرآمیز در نقاب تاریخ فرو می رود و کسی هم از آن سراغی نمی گیرد.
بررسی های علمی نشان می دهد که هنرمندان فرش دستباف سنندج در چهار قرن گذشته دو ستون عمودی را برای ثابت و محکم نگاه داشتن دار قالی از سقف اتاق تولید بیرون می‌بردند و به همین دلیل است که یکی از بازرگانان خارجی در سفر آن ایام خود به سنندج می نگارد که در پشت بام اکثر خانوارهای سنندجی دو ستون دار قالی از دور مشاهده می شود.
در مناطق کردنشین ایران خانوارهای شهری و روستایی به دلیل شرایط نامناسب اقتصادی به اشتغال در فرش دستباف یا کوره خانه ها می‌پردازند و این رویکرد یا استراتژی نحوه تامین معیشت بیشتر سرپرستان خانوار به ویژه زنان را به سمت و سوی هنر قالیبافی سوق داد.
زوایای تراژیک این هنر زیبا و تاریخی کردهای ایرانی زمانی بر همگان آشکار می شود که تاریخ نگاران این هنر به بررسی آن بپردازند و شاید اگر به دقت فرش های تولیدی فروخته شده به تجار خارجی را مورد کاوش قرار داد می توان خون های چکیده از انگشت سبابه دستان نازک کودکانی را دید که به هنگام قالیبافی قلاب سنگین را به جای گره، بر انگشت اشاره اشان فرود آورده و همچون سیب قاچ کرده اند و صدای ضجه آنان به هنگام پاشیدن بتادین و چسپاندن اجباری چسپ زخم در ترکیب بندی فرم سرخ گل ها و نقوش زیبای فرش ها آشکار شود.
مسئولان امر و دلالان فرش دستباف که قلاب به دستان نابودی این هنر زیبا در تاریخ فرش بافی به شمار می روند، هیچگاه فرو رفتن نوک قلاب و آویزانی آن را از چشم دختر نوجوان قالی باف بوکانی ندیده اند و درک نمی کنند و مورمور شدن بدن قالی بافان در هنگام عرق کردن و چسپیدن پرز پشم و پیراهن را حس و تصور نمی کنند و هستند قالیبافانی که در راه این صنعت موی سپید کرده اند و تاریخ در سینه دارند که شاید هیچ گاه لب به سخن نگشایند اما اگر روزی پیراهن آنان را بالا بزنی جای سیخ زدن های استادکار ماهر و حساس به بافت استاندارد فرش بر بدنشان به ویژه پشت آنان حک و هویداست.
مسئولان نسبت به وضعیت تولید فرش دستباف بی توجه هستند
“شیوا” که 10 سال از زندگی 28 ساله‌اش را با قالیبافی در اتاقهای نمور و نسار “کانی‌کوزله” سنندج گذرانده است از بی توجهی مسئولان برای حمایت های مادی و معنوی گله‌مند است و می گوید: فرش دستباف افزون بر مزایای اقتصادی از زیبایی های هنری برخوردار است که باید برای جلوگیری از نابودی آن تلاش کرد.
او که همزمان با تولید و بافت قالی به تحصیل پرداخته و هم اکنون دیپلم کودکیاری دارد، افزود: زندگی خانوارهای قالیباف بدون دار قالی و موسیقی قلاب زنی معنا ندارد.
این بافنده جوان و ساعی که در حال حاضر به دلیل عدم حمایت مادی به تولید تابلوفرش کامپیوتری آن هم با سرمایه گذاری فرد سفارش دهنده مشغول است خواستار راه اندازی تعاونی های محله ای فرش برای احیای دوباره این صنعت در منطقه شد.
به گفته شیوا فرشبافی به مانند گذشته دغدغه اصلی و شغل اساسی خانوارهای نیازمند در نقاط شهری و روستایی نیست و اکثر جوانان، شغل قالیبافی را تحقیر شخصیتی می پندارند در حالی که به جای این شغل به کارگری می پردازند.
فرهنگ فرش بافی در کردستان در حال نابودی است
“همدم” بافنده 38 ساله منطقه “فرجه” سنندج که به گفته خود از هفت سالگی به همراه خواهر و برادرانش با انگشتان نحیفش قالی بافته است و امروز نیز در منزل شوهر، دار قالی اش در وسط هال برپاست می گوید: فرهنگ فرش بافی به دلیل چشم و هم چشمی خانواده ها و پست تلقی شدن این شغل صددرصد از بین رفته است.
به عقیده او مسئولان باید با استراتژی حمایت های بیمه ای، ساخت واحدهای تولیدی، ساماندهی، تجهیز و تفکیک اتاق های تولید از زندگی قالیبافان و تبلیغ جایگاه این هنر اصیل ایرانی در بین بافندگان به ویژه جوانان برای احیای این صنعت فراموش شده تلاش کنند.
“آفاق” بافنده 43 ساله سنندجی نیز که در پای دار قالی موی سپید کرده است با تایید مطالبات همدم گفت: در طول 30 سال از زندگی قالیبافی تاکنون هیچ مسئولی برای سرکشی و حمایت فرش بافان به محله فرجه نیامده است که این جای تاسف زیادی دارد.
او عدم تثبیت قیمت فرش به دلیل فعالیت دلالان، عدم برخورداری از مزایای بیمه، تسهیلات بانکی، امکانات رفاهی و آموزشی را از دلایل روی گردانی قالیبافان از تولید فرش دستباف عنوان کرد.
آفاق از سیاست های دولت درچند سال گذشته برای پوشش چتر حمایتی بیمه قالیبافان و پرداخت تسهیلات 50 میلیون ریالی به بافندگان قدردانی کرد اما گفت: قالیبافان به دلیل عدم توانایی مالی توان پرداخت 24 هزار تومان سهم بیمه گذار در طول یک ماه را ندارند.
فرشهای کردستان زینت آرای منازل اروپایی ها
“سعید نظری” یکی دیگر از کارشناسان فرش به طرح های بسیار زیبا و آمیخته با تاریخ، هنر، باورها، عقاید و رسوم در تاریخ قالیبافی کردستان اشاره کرد و گفت: فرش کردستان زینت بخش بسیاری از موزه ها و کلکسیون های مطرح فرش دستباف در سراسر دنیاست.
وی تنوع در طرح و نقش را یکی از شاخصه های بارز فرش دستباف کردستان ذکر کرد و افزود: طرح های “ایلیاتی”، “لچک ترنج” “گل فرنگ”، “کلاه فرنگ”، “سه ترنج”، “بته جقه”، “بادامی با بته ترمه”، “ترکیبی جقه”، “ظل السلطان”، “میناخانی”، “محرمات”، “قلاب دوزی یا مهرباستانی”،”شۆڕه بی”، “قندیلی” و “شکارگاه” از سوابق تاریخی فرش کردستان است.
وی با اعلام اینکه فرش سنندج و بیجار با سابقه طولانی و صاحب سبک دارای اعتبار جهانی است، افزود: فرش سنندج در سبک و ساختار بافت از دو نوع گره استاندارد بافت متقارن و نامتقارن مشهور به گره سنه برخوردار است.
وی در خصوص کاهش شمار بافندگان و میزان تولید فرش در استان کردستان گفت: در حال حاضر جایگاه و قیمت فرش دستباف کردستان به دلیل عدم کیفیت مواد اولیه، بالا بودن هزینه دار و ابزار بافت مناسب، وجود عیوب فرش و بافت تقلبی، متمرکز نبودن اماکن بافت، بی سوادی و کم سوادی قشر تولید کننده و بافنده و به روز نبودن روشهای جدید کاری و اطلاعات بافندگان، چله کشها، بازرسان و سرپرستان کارگاه ها افت کرده است.
وی با اشاره به تاثیرگذاری عیوب فرش در کاهش ارزش و قیمت قالی افزود: ابزار بافت شامل دار قالی، نامتناسب بودن قلاب با رج شمار و ایجاد شیار و تیز بودن نوک قلاب، نامرغوب بودن پشم یا خامه دباغی، سایز و شماره خامه ها در کیفیت فرش بسیار موثر است.
وجود واسطه ها باعث رکود در بازار فرش کردستان است
نظری وجود واسطه های سودجو در بازار فرش کردستان را از دیگر عوامل تاثیرگذار در تولید فرش ذکر کرد و افزود: برای احیای بازار فرش دستباف باید از تجار سرشناس و مطرح فرش که توانایی خریداری، بازاریابی و فروش فرش در بازارهای جهانی را داشته باشند، حمایت کرد.
به گفته این کارشناس شناخت سلیقه بازار به ویژه بازارهای جهانی در سودآوری و توسعه اقتصاد فرش موثر است و می تواند در بافندگان و تولیدکنندگان فرش امید و انگیزه دوباره ایجاد کند.
نظری نسبت به گرایش سنندجی ها به تولید فرش های پشتی و کامپیوتری هشدار داد و گفت: متاسفانه اکثر صادرکنندگان فرش ایرانی متکی به بازار آلمان بوده که این طرز تفکر ایرانی ها را از بازاریابی و شناسایی سلایق و ذائقه مردم دیگر کشورهای جهان محروم کرده است.
وی خواستار حمایت جدی مسئولان استانی از تولید فرش های دستباف در ابعاد شش، نه و دوازده متری شد و خواستار به کارگیری شیوه های مدرن تبلیغاتی در این حوزه شد.
بی مهری ها به فعالان صنعت فرش کردستان تمامی ندارد
وی فرش دستباف را سفیر فرهنگی و اقتصادی ایرانی ها در کشورهای اروپایی توصیف کرد و افزود: مقام معظم رهبری و دولت بر اجرای اصل 44 قانون اساسی با هدف تقویت بخش خصوصی تاکید ویژه ای دارند اما متاسفانه فرایند اجرای این طرح مهم در ادارات استانی همچون تار و پودهای درهم تنیده فرش گره می خورد.
سواری به صراحت از کارشکنی و عدم حمایت یکی از مسئولان فرش دستباف در سازمان بازرگانی سابق و سازمان عریض و طویل کنونی صنعت، معدن و تجارت استان انتقاد کرد و گفت: مسئولان صندوق مهر امام رضا (ع) استان نیز در پرداخت تسهیلات به فعالان بافنده فرش دستباف بی مهری می کنند.
سواری یکی از آسیب های جدی فرش دستباف کردستان را ورود و عرضه پشم دباغی از همدان عنوان کرد و افزود: جلوگیری از ورود پشم های دباغی از محورهای مواصلاتی استان یکی از مصوبات مهم میز فرش در سازمان بازرگانی است که مسئولان برای اجرای آن اندکی تلاش نمی کنند.
وی نبود انجمن طراحان و نقاشان ویژه فرش دستباف و اتحادیه صادرکننده فرش دستباف را از دیگر مشکلات فرش در استان کردستان برشمرد و گفت: متاسفانه زحمت بافندگان به جیب واسطه گران سودجو می رود.
تنها 20 هزار نفر از فعالان فرش کردستان از مزایای بیمه تامین اجتماعی برخوردارند
وی اجرای طرح بیمه قالیبافان را از استراتژی های مهم دولت عنوان کرد و افزود: در حال حاضر از 90 هزار بافنده شناسایی شده در مناطق شهری و روستایی استان حدود 20 هزار نفر از مزایای بیمه تامین اجتماعی برخوردار هستند که این آمار به هیچ عنوان رضایت بخش نیست.
وی تعداد طراحان استان کردستان را 25 طراح، سه رفوگر و فروشگاه ابزار آلات فرش و دو رنگرز عنوان کرد و افزود: متاسفانه به دلیل کسادی بازار فرش اکثر طراحان، رفوگران و رنگرزان به شیوه سنتی فعالیت می کنند.
وی درخصوص قیمت هر متر فرش دستباف در سبک و ابعاد مختلف نیز گفت: متاسفانه به دلیل نبود مصوبه تعیین قیمت بیشتر فرشها با سلیقه و نیرنگ های غیرهنری دلالان به فروش می رسد.
وی بر تدوین شناسنامه فرش کردستان تاکید کرد و گفت: در حال حاضر قیمت هر متر فرش گل فرنگ سنندج 200 تا 250 هزار تومان، سبک بیجار 500 تا 700 تومان و تک پود سنه جقه به دلیل ویژگی صادراتی 900 تا یک میلیون تومان است.
نشستن پای درددلهای فعالان صنعت فرش کردستان، آمارهای رنگ و لعاب دار مسئولان مختلف استانی و کشوری را زمانی زیرسئوال می برد که علی‌رغم تمام وعده های اعلام شده قدمی برای نجات این هنر و صنعت ارزشمند که زمانی کردستان به آن افتخار می کرد برداشته نشده است و اگر هم قدمی برداشته شده در همان لحظه تصمیم اولیه ناتمام مانده و فرش کردستان غریب و بی کس روزهای بی مهری متولیان را به چشم خود می بیند و با گذشت زمان نیز از بین می رود.
منبع: خبرگزاری مهر/ گزارش؛ شیروان یاری
